De psychologie van exorcisme

De psychologie van exorcisme

Exorcisme staat voor het uitdrijven van de duivel. Dergelijke rituele tradities bestaan in veel – zo niet alle - culturen. Men gelooft dat de duivel, die het (negatieve) equivalent van god vertegenwoordigd, in staat is om zijn intrede te doen in een mens.

Het desbetreffende individu voelt zich na de intrede van de duivel erg zwak. Niets in het leven gaat goed, het individu voelt zich erg depressief, heeft vaak te kampen met gezondheidsklachten. Het individu raakt wanhopig en weet niet waarin de redding besloten ligt.

Rituelen om de duivel uit te bannen zijn eeuwenoud. Exorcisme gaat uit van het geloof dat de duivel in een mens kan komen. Iemand die dat niet gelooft, heeft een ander verklaringsmodel voor de klachten. Echter, het gaat er niet om wat de waarheid is, maar hoe de belever (subject) zijn beleving (object) ervaart en vervolgens verklaard. Ik ben er zelf geen voorstander van om te geloven in een duivel die – ondanks de alomvattende macht van god - een menselijk lichaam kan binnentreden. Toch geloven veel mensen in de stelling dat de duivel in een mens kan komen. Zelfs in Vaticaanstad, waar de grootste man van het Katholicisme - de paus - zetelt, worden dergelijke rituelen hedendaags nog steeds uitgevoerd door speciaal daartoe bevoegde priesters. Hier wordt officieel weinig over gesproken, maar officieus weet iedereen dat dergelijke rituelen plaatsvinden.

Zo ook in Nederland. Nederland is een smeltkroes van diversiteit. Deze diversiteit herbergt diverse culturen en religieuze populaties. In allerlei religieuze stromingen gaat men uit van de stelling dat een individu geestelijk kan worden lastig gevallen door negatieve en/of kwaadwillende entiteiten. Elke religieuze aanhanger heeft zijn/haar eigen verklaringsmodel, maar het geloof is in elk geval aanwezig.

Het effect van rolbevestiging
Indien het niet lukt om op eigen kracht tot genezing te komen, gaat men naar een geestelijke voorganger, medicijnman of bedreven magiër. Ik noem het maar voor het gemak de “hulpverlener”. Zij bevestigen eigenlijk altijd dat een persoon is bezeten of wordt lastig gevallen door geesten. Door deze bevestiging wordt het intrinsieke geloof (assumptie) van het individu versterkt, waardoor het geloof in de negatieve entiteit in de psyche wordt verankerd. Dit moment is erg fataal voor wat erna gaat komen, aangezien vanaf nu niemand het idee uit het hoofd van het individu meer kan praten. Er komen dan kreten als “zie je wel” of “weet u ook wie het heeft gedaan?”. Sommige “hulpverleners” verzinnen dan een verhaal en sommigen zeggen het niet te weten.

De volgende stap is de bespreking van de remedie. De “hulpverlener” legt uit wat er moet gebeuren, wat er nodig is en natuurlijk wat “de kosten” bedragen. De “hulpverlener” legt uit dat het erg risicovol is wat hij gaat ondernemen. Hij kan er zelf ook aan sterven of extreme gezondheidsklachten aan overhouden. Hij is echter toch bereid om het slachtoffer te helpen. Er worden daarom bedragen afgesproken van vele duizenden euro’s. De slachtoffers hebben het ervoor over, het gaat immers over hun leven.

Goud geld
Foute geestelijke voorgangers en medicijnmannen verdienen goud geld met deze business. Er wordt vaak verbijsterend gereageerd als ik vertel dat mensen bereidwillig zijn om vele duizenden euro’s neer te tellen voor dergelijke rituelen. Het is echter vrij logisch: elk mens wil vermogend zijn en een goed en gelukkig leven leiden. Dit probeert men deels te bewerkstelligen door zich intellectueel, materieel en spiritueel te ontwikkelen. Tengevolge van deze ontwikkeling kan men komen tot zingeving en bezinning, waardoor het individu zelf in staat is alle ellende te kunnen verklaren. Soms is dit niet voldoende en zoekt met heil in lieden die bedreven zijn in fenomenen als zwarte magie. In de dagelijkse praktijk zie ik dat mensen erg wanhopig en radeloos kunnen zijn.

Het effect van ontkenning
Indien een slachtoffer zich wendt tot een eerlijke “hulpverlener” die heel rationeel ontkent dat er geesten zijn, maar dat er gebeden kan worden zodat men geestelijk tot rust kan komen, zorgt dit vaak voor een mate van onbevredigdheid bij het slachtoffer. Het slachtoffer zal claims blijven maken dat er wel degelijk iets aan de hand is! Het individu weet immers wat hij/zij voelt.

De “hulpverlener” legt heel logisch uit dat dit geen feiten hoeven te zijn, maar dat dit een verschil van paradigma en perceptie is. Ook kan worden uitgelegd dat dit gaat om een specifiek verklaringsmodel. De “hulpverlener” hoeft de klachten niet te ontkennen, maar ontkent hierbij het verklaringsmodel. De meeste slachtoffers worden op dit moment boos en voelen zich onbegrepen. Ze kunnen soms aantijgingen maken naar de “hulpverlener” en roepen dan dingen als “je hebt blijkbaar niet het niveau om mij te helpen” of “wacht maar als je meemaakt wat ik meemaak”.

Een rationeel persoon klaagt – over het algemeen - over de oplichters die zich laten betalen met zoveel duizenden euro’s, nota bene ook nog zwart. Maar het lijkt alsof de slachtoffers zich massaal willen laten oplichten en manipuleren. Ze gaan net zo lang verder zoeken totdat iemand doet aan rolbevestiging en een oplossing zegt te kunnen bieden.

India en het Hindoeïsme
In India was men van oudsher meester in het verklaren van dit soort fenomenen. Negatieve complicaties werden niet als straf van god gezien noch als straf of bezetenheid van de duivel. India kende de eerste universiteiten van de wereld, onder meer in de steden Takshashila en Nalanda, ver voor de westerlingen begonnen met hun jaartelling (Chr.). Volgens de Hindoefilosofie is alles in de schepping onlosmakelijk met elkaar verbonden. Die verbondenheid maakt dat hindoes geloven in karma (het leerstuk van actie en reactie). Negatieve complicaties als ellende en verdriet werden onder meer toegeschreven aan karma. Wij ondergaan hier lijden (of het verklaarbaar is of niet is irrelevant), omdat we er lessen uit moeten leren zodat wij ons spiritueel kunnen ontwikkelen tot wijze mensen.

Vanuit de Hindoefilosofie worden naast karma ook andere verklaringsmodellen gegeven. Los van karma kan leed ook te maken hebben met het uitspreken van een vloek (shraab), het boze oog (najar), manipulatie middels oproepen en verzenden van zwarte magie (kaalaa jadoo), de invloed en uitwerking van planeten (graha’s) of algemene problemen vanuit de Vedische astrologie, problemen met ronddolende - vaak wraakzuchtige - zielen (bhoot’s) of geesten (preta’s), onrustige wraakzuchtige voorouders (kulgraha of pitradosha) en problemen met de constitutietype vanuit de oudste gezondheidsleer Ayurveda. Ook worden psychische ziekten uitvoerig benoemd en beschreven, onder meer in de Sushruta Samhita (6e eeuw voor Chr.) en Charaka Samhita. In deze psychologie ging men – net zoals in de moderne wetenschap – uit van een ziekte of tekortkoming in het eigen lichaam. Er hoeft dan niet gezocht te worden naar externe factoren. Dit gegeven is belangrijk.

Het blijft niet bij het diagnosticeren. Het hindoeïsme biedt ook allerlei effectieve oplossingen. De adviezen en rituelen om deze zaken op te lossen kosten nimmer duizenden euro’s. Immers, vaak is leefstijl de grootste boosdoener. Mensen leven roekeloos en onthouden zich van ontwikkeling. Zodra spirituele ontwikkeling stagneert, stimuleren hogere machten in de kosmos ons om tot ontwikkeling te komen. Op dat moment maken individuen een hele hoop ellende mee, zodat zij hier levenslessen uit kunnen halen en zich geestelijk kunnen sterken. Deze ellende is in feite hel.

Even een uitstapje: in mijn visie bestaan er geen hel na de dood van ons stoffelijk lichaam, noch bestaat de dood. In mijn visie is de hel hier aanwezig op aarde. De hel staat voor alle ellende die wij hier meemaken, om ons geestelijk sterk te maken en daarnaast voor te bereiden op de dood. In het Sanskriet wordt het woord “narak” (hel) uitgelegd als “naa arka iti narak” ofwel: daar waar geen licht aanwezig is, dat is hel. Licht staat voor kennis, inzicht, een sterke geestelijke mindset, gelukservaring. Deze zaken zijn niet te verkrijgen als we geen hel hebben gekend. In mijn visie gaat de opgesloten ziel na de dood van het stoffelijk lichaam op tot eenwording met het goddelijke.

Waarom ik dit bespreek: we proberen altijd verklaringen en oplossingen te zoeken voor onze problemen. Er is ook altijd een oplossing. Maar als de kosmos van mening is dat je onvoldoende hebt geleerd, blijf je lessen ontvangen tot je er wel iets uit leert.

Een vorm van vroege psychotherapie
In het verleden werden fenomenen als depressie, persoonlijkheidsstoornissen, psychotische wanen, slaapstoornissen, e.d. toegeschreven aan krachten buiten de mens. Zo was er een tijd dat de mensheid niet kon begrijpen dat de aarde rond was, de bliksem niet van een boze god kwam, de hitte en droogte geen straf van god was, e.d. Zij hanteerden een ander verklaringsmodel om fenomenen in `hun´ werkelijkheid te verklaren. Daaraan hield men volhardend vast.

Vanuit de hedendaagse psychologie en psychiatrie beschrijven wij geestelijke ziekten heel anders. Het hedendaagse verklaringsmodel is niet alleen aanwezig in de moderne westerse wetenschap, maar was ook aanwezig in India (zie Sushruta Samhita en Charaka Samhita, eerder besproken).

Meerdere beschavingen gingen uit van psychische ziekten waarbij de oorzaak binnen in het individu werd gezocht, zo ook de vroege hindoes, ver voor christus. Men bedacht hiervoor allerlei opdrachten en routines om iemand geestelijk te louteren en te reinigen. Veel van deze methodes zijn meegenomen in de moderne psychotherapie. Zo is de bekende therapievorm EMDR (Eye movement desensitization and reprocessing) gebaseerd op een Indiase meditatietechniek uit de yoga, te weten trāṭaka. Zo kan exorcisme of het bestrijden van negatieve entiteiten ook worden gezien als een vroege vorm van psychotherapie, aangezien “het behandelen vanuit exorcisme” effectief is voor iemand die erin gelooft. De Amerikaanse psycholoog Carl Rogers (1902 - 1987) was van mening dat “het belangrijker is hoe de mens iets ervaart dan hoe het in werkelijkheid is”. Deze gedachte vormt ook de basis van de moderne psychotherapie. De behandelaar geeft geen waardeoordelen en doet niet aan rolbevestiging. De behandelaar hoort het verhaal aan en komt tot een effectieve behandelmethode. In deze behandelmethode dient altijd rekening gehouden te worden met de intrinsieke geestelijke beleving van een individu. De vroege hindoes deden dit al.

Exorcisme effectief en gebaseerd op waarheid?
Zelfs de grootste atheïst gelooft wel in iets en kan daarom eigenlijk geen atheïst genoemd worden. We geloven allemaal in iets. De praktijk is nu eenmaal dat veel mensen die problemen of ellende ervaren voor rituelen als exorcisme gaan. Niemand spreekt erover, maar het gebeurd enorm veel.

Mijn ervaringen zijn dat dergelijke rituelen vaak erg effectief zijn. De effectiviteit zit vaak niet in de inhoud van het ritueel maar in de juiste persoon die het krachtige vertrouwen kan uitstralen. Dit verschijnsel wordt in de wetenschap het “halo-effect” genoemd. Dit hangt erg samen met het “placebo-effect”, waarbij een placebo (kortgezegd: nepmedicijn) bijzonder genoeg wél tot feitelijke genezing leidt - terwijl er geen werkzame stof aanwezig is - omdat een vertrouwd persoon dit aanbiedt. Of iets werkt of niet, heeft te maken met of wij het geloven of niet. Het gaat niet om waarheid! Iedereen heeft zijn eigen perceptie op de waarheid. Daarom stel ik de discussie van waarheidsvinding niet centraal. Je kunt een “hulpverlener” niet vragen of er echt geesten aanwezig zijn of niet. Een oplichter ruikt in deze vraag veel geld. Het gaat erom hoe je iemand met een geestelijke blokkade kunt helpen verder te gaan. Ik geloof dat alle problemen zijn te behandelen, als je maar bij een goede therapeut of geestelijke terecht komt. Mijn ervaring is dat als iemand claimt over energieën te beschikken of paranormaal begaafd te zijn, je snel moet wegwezen. De mensen die op radiozenders als AMOR-FM hun reclame doen en flyers bij u in de bus gooien zijn de grootste incompetente oplichters.

Mensen zullen altijd hun eigen verklaringsmodel hebben om te verklaren wat zij meemaken. Dat is voor hen “de waarheid”. Weinig mensen snappen dat “de waarheid” in absolute zin niet bestaat, omdat onze zintuigen beperkt zijn en omdat ons idee van de waarheid een eigen verklaring of idee is. Maar wat het verklaringsmodel voor onze ellende ook is; we weten allen dat er meer is tussen hemel en aarde.

Laat ik afsluiten met een filosofische climax. Ik weet zeker dat entiteiten en negatieve energieën bestaan. Ik weet echter niet zeker of zij een creatie zijn van de mens of van god.