Sinds de oudheid waren er - op grond van diverse smriti-shāstra's - honderden sanskārs. Een sanskār is in het leven geroepen om allerlei (bewuste en onbewuste) impressies en veranderingen in het menselijke leven op een bewuste manier te ondergaan. Het Sanskrietwoord "samskār" is een conjunctie van Sam+skāra. "Sam" is het equilibreren (in evenwicht of balans brengen) en "skāra" betekent "vormen".

De Nirukta (Vedische etymologie) legt het woord uit als "Samyak kriyate iti Samskārah" ofwel: "het equilibreren of modelleren (van een mens) zodat de verdere vorming/ontwikkeling op geestelijk, cognitief en emotioneel niveau op goede wijze wordt verankerd".

De Jaimini sūtra legt hierover uit: "Samskāro nāma sa bhavati yasmi~njāte padārtho bhavati kasyacidārthasya", ofwel: "De handeling dat iets of iemand geschikt maakt om een specifieke handeling te verrichten, is samskāra".

De sanskārs hebben diverse functies: 

Cultiverende functie
Een individu wordt op een zo goed mogelijke manier ondersteund en gemodelleerd tot een rechtschapen, beschaafd en ontwikkeld persoon. Hij probeert in harmonie te leven met zijn innerlijke en uiterlijke wereld. Hij probeert hierbij anderen te behandelen zoals hij zelf wil worden behandeld: hij onthoudt zich van zaken die anderen of zichzelf kunnen schaden. Hij maakt zich een normen- en waardenstelsel eigen, waardoor hij in goede maar ook in slechte tijden in staat is om wijselijk met zaken om te gaan.

Cognitieve functie
Een individu wordt gemotiveerd zijn/haar verstandelijke vermogens kritisch te blijven ontwikkelen en te allen tijde op zoek te gaan naar materiële en spirituele kennis. De Veda's vormen de kernfundamenten voor de mens. Veda betekent kennen of weten. Een individu probeert altijd zo goed mogelijk een object te kennen voor hij over gaat tot handelen. Geloven wordt hierbij gezien als blinde assumptie; het heeft geen sterk fundament. Beter dan geloven is weten, om uiteindelijk de ontwikkeling door te maken tot (zelf)realisatie.

Somatische functie
Een individu wordt aangeleerd om zijn/haar lichaam gezond en fit te houden. Bij een gezonde leefstijl hoort onder meer bewust en gezond eten en anderzijds het lichaam gymnastisch op peil houden o.a. door middel van yoga, het houden van vasten, het beoefenen van oefeningen waarmee de zintuigen naar binnen worden teruggetrokken en het meester worden van de zintuigen.

Psychologische functie
Een individu zal gedurende het leven geconfronteerd worden met diverse impressies, ervaringen en levensfasen. Als impressies niet gecontroleerd en bewust worden ondergaan, kan het individu vormen van (lichte) stress tot trauma's overhouden aan een gebeurtenis. Ook kan het niet-bewust handelen ervoor zorgen dat een onwenselijk resultaat zich manifesteert. Sanskārs pogen dus ook de psyche te versterken en te beschermen. De menselijke geest is instabiel van natuur en wordt in de Hindoeistische filosofie vergeleken met het onder controle houden van paarden. De menselijke geest heeft zijn eigen wil en heeft de behoefte diens verlangens door middel van de zintuigen te botvieren. De menselijke geest dient daarom beteugeld te worden. Het beteugelen van de geest gebeurd nooit door onderdrukking, aangezien onderdrukking ervoor zorgt dat het ondergedrukte object terug zal vechten en zal floreren. Het is belangrijk de verlangens van de eigen geest te verkennen en die een plaats te geven door middel van deconcentratie. Daardoor houdt men bestaansrecht voor de verlangens van de geest, maar werkt men tegelijkertijd aan  concentratie op andere zaken.

Hedendaags zijn er slechts 16 sanskārs bekend. Tot aan het huwelijk bevelen de geschriften aan om als een "brahmacarya" te leven. Een van de aanbevolen zaken hierbij is het celibaat leven. De etymologie vanuit het Sanskriet:

"Brahma carati iti brahmacarya"
"Hij die in lijn met "Brahma" gaat (handelt), is brahmacarya".